Parametry wody w basenie: pH, chlor, redoks i mętność

Woda w basenie opisana jest czterema liczbami: pH, chlorem wolnym, potencjałem redoks i chlorem związanym. Dla pływalni wartości są wprost w rozporządzeniu Ministra Zdrowia (tekst jednolity Dz.U. 2022 poz. 1230): pH w zakresie 6,5–7,6, chlor wolny 0,3–0,6 mg/l, redoks minimum 750 mV i chlor związany maksymalnie 0,3 mg/l. W basenie przydomowym nikt tych wartości nie kontroluje, ale to nadal najlepszy punkt odniesienia, jaki istnieje — bo stoi za nim badanie, a nie marketing producenta chemii.

Poniżej tłumaczymy, co każda z tych liczb naprawdę mierzy, dlaczego jedna z nich rządzi pozostałymi i gdzie najczęściej popełnia się błąd, który kosztuje potem sezon męczenia się z wodą.

Cztery liczby i ich wartości

Parametr	Woda słodka	Woda słona	Co oznacza
pH	6,5–7,6	6,5–7,8	Odczyn wody. Decyduje o skuteczności chloru
Chlor wolny	0,3–0,6 mg/l	0,3–0,6 mg/l	Dezynfektant gotowy do pracy
Potencjał redoks	min. 750 mV	min. 700 mV	Realna zdolność utleniająca wody
Chlor związany	maks. 0,3 mg/l	maks. 0,3 mg/l	Chloraminy — zapach i podrażnienia
Mętność	maks. 0,5 NTU	maks. 0,5 NTU	Czy filtracja nadąża

Dwa przypisy do tej tabeli zmieniają jej odczyt i prawie nigdy nie pojawiają się w poradnikach. Po pierwsze, dolna granica 0,3 mg/l chloru wolnego dotyczy wody, w której dezynfekcja jest wspomagana UV albo ozonem — bez takiego wspomagania roboczy zakres leży wyżej. Po drugie, w nieckach odkrytych chlor wolny nie może przekroczyć 1,0 mg/l, a w wannach z aerozolem wodno-powietrznym utrzymuje się go w przedziale 0,7–1,0 mg/l. Baseny do nauki pływania niemowląt mają jeszcze inny reżim: 0,3–0,4 mg/l.

pH rządzi wszystkim pozostałym

Jeżeli miałaby zostać tylko jedna liczba, to właśnie ta. Chlor rozpuszczony w wodzie występuje w dwóch postaciach: kwasu podchlorawego, który dezynfekuje szybko i skutecznie, oraz jonu podchlorynowego, który robi to samo wielokrotnie wolniej. O proporcji między nimi decyduje wyłącznie odczyn wody.

Skutek jest taki, że przy pH 7,0–7,4 ten sam chlor pracuje pełną mocą, a przy pH 7,8 znaczna jego część jest praktycznie bezużyteczna. Dlatego basen, w którym „chloru jest dużo, a woda i tak mętna”, w dziewięciu przypadkach na dziesięć nie ma problemu z chlorem, tylko z odczynem. Dosypywanie kolejnych porcji dezynfektanta do wody o zawyżonym pH jest wyrzucaniem pieniędzy.

Zakres dopuszczalny to 6,5–7,6, ale zakres roboczy, który stosujemy na obiektach, jest węższy: 7,0–7,4. W tym przedziale chlor działa efektywnie, a woda nie jest ani agresywna wobec okładziny i fugi, ani skłonna do wytrącania kamienia.

Chlor wolny to nie to samo co chlor w wodzie

Chlor wolny jest tą częścią, która jeszcze nie pracowała i czeka na zanieczyszczenie. Chlor związany to produkt reakcji chloru z tym, co wnoszą kąpiący się — przede wszystkim z mocznikiem i potem. Powstają wtedy chloraminy.

I tu tkwi nieporozumienie, które trwa od dekad. Zapach „chloru” w hali basenowej to nie chlor, tylko chloraminy — czyli sygnał, że chloru jest za mało w stosunku do obciążenia, a nie za dużo. To samo dotyczy pieczenia oczu i podrażnień skóry. Reakcja obsługi bywa dokładnie odwrotna do właściwej: zmniejsza się dawkowanie, chloramin przybywa i zapach się nasila.

Rozporządzenie ustawia limit chloru związanego na 0,3 mg/l w niecce i 0,2 mg/l w wodzie z cyrkulacji, z wyraźnym zaleceniem dążenia do wartości jak najniższej. Najskuteczniejsze narzędzia to świeża woda, sprawna wentylacja i wymuszony prysznic przed wejściem do niecki — a nie kolejny preparat.

Redoks — jedyny parametr, który mierzy skutek, a nie przyczynę

Potencjał redoks nie mówi, ile jest chloru. Mówi, jaką realną zdolność utleniającą ma woda w tej chwili — czyli jak szybko poradzi sobie z tym, co do niej wpadnie. Dwa baseny z identycznym odczytem chloru wolnego mogą mieć zupełnie różny redoks, jeśli różnią się pH, temperaturą albo obciążeniem organicznym.

Dlatego to właśnie redoks jest wielkością sterującą w automatyce dozowania. Wartość odczytu zależy jednak od użytej elektrody — rozporządzenie wskazuje elektrodę Ag/AgCl z 3,5-molowym KCl. Porównywanie wskazań między obiektami bez sprawdzenia, jaką elektrodę mają, prowadzi donikąd.

Koagulacja: skąd bierze się mętność

Najdrobniejsze zawiesiny — cząstki tłuszczów, kosmetyków i produktów rozkładu — są mniejsze niż przestrzenie między ziarnami złoża filtracyjnego i przechodzą przez filtr bez oporu. To one dają wodę, która jest zdezynfekowana, a mimo to lekko mleczna.

Koagulant łączy je w większe kłaczki, które filtr jest w stanie zatrzymać. Warunek jest jeden: musi być co je zatrzymać. Koagulacja działa tylko wtedy, gdy filtr piaskowy ma właściwą średnicę, świeże złoże i jest płukany według wskazań manometru, a nie według kalendarza. Dosypywanie koagulantu do przeciążonego filtra pogarsza sytuację, bo kłaczki przechodzą dalej i wracają do niecki.

Pułapka, o której dowiadujesz się po sezonie: kwas izocyjanurowy

Tabletki chlorowe w wersji stabilizowanej — dichloroizocyjanuran i trichloroizocyjanuran — zawierają stabilizator, który chroni chlor przed rozkładem pod wpływem słońca. To zaleta w basenie odkrytym. Problem polega na tym, że stabilizator nie ubywa razem z chlorem. Chlor się zużywa, kwas izocyjanurowy zostaje i kumuluje się z każdą kolejną tabletką.

Przy stężeniu powyżej około stu miligramów na litr chlor przestaje działać, mimo że tester pokazuje jego obecność. Woda zaczyna zielenieć przy „prawidłowym” odczycie i żadna dodatkowa dawka tego nie zmieni. Limit z rozporządzenia to 100 mg/l i oznacza się go właśnie wtedy, gdy stosuje się chlor stabilizowany. Jedynym wyjściem z takiej sytuacji jest wymiana części wody — nie ma preparatu, który usunąłby stabilizator.

Jak mierzyć: paski, fotometr, automatyka

Paski testowe są wygodne i orientacyjne. Nadają się do szybkiego sprawdzenia, czy nic się nie wywróciło, a nie do prowadzenia basenu. Fotometr daje wynik, na którym da się oprzeć decyzję. Automatyka daje wynik ciągły i, co ważniejsze, sama reaguje.

Dla pływalni sprawa jest przesądzona: rozporządzenie wskazuje pomiar automatyczny jako właściwy, a ręczny dopuszcza jako wariant awaryjny, w przypadku braku możliwości pomiaru automatycznego. Do tego dochodzi częstotliwość: pH, redoks, chlor wolny i temperatura nie rzadziej niż co cztery godziny w godzinach otwarcia, z pierwszym odczytem przed otwarciem obiektu, a chlor związany co najmniej raz na dobę.

W praktyce oznacza to, że automatyka pomiarowo-dozująca nie jest luksusem, tylko najtańszym sposobem wykonania obowiązku, który i tak istnieje. Ciągły wykres broni się przy rocznej ocenie inaczej niż zeszyt z czterema odczytami dziennie.

Postaw na automatyzację

Najczęściej wybieranym dziś rozwiązaniem jest elektrolizer soli, który wytwarza chlor na miejscu, z soli rozpuszczonej w wodzie — jak dobrać go do wielkości niecki, tłumaczymy krok po kroku w osobnym poradniku. Warto od razu wiedzieć dwie rzeczy. Po pierwsze, elektroliza podnosi pH, więc korekta odczynu jest przy niej obowiązkowa, a nie opcjonalna. Po drugie, żaden elektrolizer nie ma w komplecie sond pH i redoks — zestawy pomiarowe dokłada się do wyceny osobno i bez nich automatyka jest tylko generatorem chloru.

Jeżeli zależy Ci na wodzie łagodniejszej dla skóry, alternatywą bywa hydroliza z jonizacją miedziowo-srebrową. Ma jednak dwa warunki, o których sprzedawcy mówią rzadko: stężenie miedzi trzeba mierzyć, bo jony potrafią zostawić zielonkawy nalot na jasnej fudze, a technologia odpada wszędzie tam, gdzie obiekt musi utrzymywać wolny chlor na określonym poziomie.

Obiekt publiczny: to nie kończy się na pomiarze

Zarządzający pływalnią ma obowiązki, które wykraczają poza samo utrzymanie parametrów:

• dokumentację wyników trzeba przechowywać minimum trzy lata,
• wyniki badań idą do inspektora sanitarnego w trzy dni robocze, z opisem działań naprawczych,
• badania wykonują wyłącznie laboratoria akredytowane przez PCA,
• inspektor wydaje zbiorczą roczną ocenę do 31 marca za rok poprzedni,
• obiekt ma obowiązek komunikatu o jakości wody — na tablicy widocznej dla kąpiących się i na stronie internetowej, jeśli ją prowadzi.

Co dokładnie sprawdza inspektor podczas wizyty i które uchybienia powtarzają się najczęściej, zebraliśmy w tekście o kontroli sanepidu w basenie hotelowym.

Jest też sytuacja, w której cała powyższa tabela nie obowiązuje: rozporządzenia nie stosuje się do pływalni napełnianych wodami o właściwościach leczniczych. Dla obiektów uzdrowiskowych to rozróżnienie jest zasadnicze i trzeba je ustalić, zanim padnie jakakolwiek liczba.

Najczęstsze pytania

Jakie pH powinna mieć woda w basenie?

Zakres dopuszczalny dla wody słodkiej to 6,5–7,6, a zakres roboczy, który polecamy, to 7,0–7,4. W tym przedziale chlor pracuje najskuteczniej, a woda nie niszczy okładziny ani nie wytrąca kamienia.

Ile chloru powinno być w basenie?

Chlor wolny w przedziale 0,3–0,6 mg/l, przy czym dolna granica dotyczy wody wspomaganej UV albo ozonem. W basenie odkrytym obowiązuje maksimum 1,0 mg/l. Przy przekroczeniu wskaźników mikrobiologicznych dopuszczalne jest krótkotrwałe podniesienie do 3,0 mg/l.

Dlaczego basen śmierdzi chlorem, skoro chloru jest mało?

Bo zapach pochodzi od chloramin, czyli chloru już zużytego, a nie od chloru wolnego. Silny zapach oznacza najczęściej, że dezynfektanta jest za mało w stosunku do obciążenia niecki, a wentylacja nie nadąża z odprowadzeniem chloramin z hali.

Woda jest mętna mimo prawidłowego chloru — co robić?

Sprawdzić w tej kolejności: pH, stan złoża filtracyjnego i wskazanie manometru, dopiero potem sięgać po koagulant. Jeżeli w basenie stosowane były tabletki stabilizowane, warto zbadać także kwas izocyjanurowy.

Czy w basenie przydomowym trzeba trzymać się wartości z rozporządzenia?

Nie ma takiego obowiązku — przepis dotyczy pływalni. Są to jednak jedyne wartości oparte na badaniach i uzgodnione z inspekcją sanitarną, więc jako punkt odniesienia sprawdzają się lepiej niż zalecenia z etykiety preparatu.

Jeśli woda sprawia problemy mimo prawidłowych odczytów

Zdarza się, że parametry są w normie, a woda i tak nie wygląda i nie pachnie tak, jak powinna. Przyczyna leży wtedy zwykle poza chemią: w niedobranej pompie, przeciążonym filtrze, złej cyrkulacji w niecce albo w wentylacji hali. Sprawdzamy to w ramach audytu generalnego basenu — sześć obszarów, 16 modułów kontrolnych, ponad 100 punktów oceny i pisemny raport w pięć dni roboczych. Infolinia techniczna: 452 699 701.

Dla basenów przydomowych szybszą drogą jest konfigurator techniki basenowej: pięć pytań i komplet urządzeń dobrany do kubatury niecki.

Wojciech Ruciński, Prezes Zarządu HESP